| تبليغات | X |
یکم :
پرویز یاحقی و کوک ویلن
* نوشته آقای بهزاد فیض بخش
پیرو تماسهایی که با وبلاگ گلها داشتم صلاح دیدند که در این شماره به یکی از نکاتی که کمتر بدان پرداخته شده اشاره شود. به همیندلیل در این مقاله به شرح مختصر گوشهای از ابداعات و خدمات ستاره پرفروغ، بیبدیل و تکرار نشدنی آسمان موسیقی ایران میپردازیم؛ کوکهایی که استاد پرویز یا حقی برای ویولن ابداع نمود.
همانطور که مستحضر هستید پرویز یاحقی در نواختن نواها و نغمههای ایرانی سبک و لحن مخصوص و کاملا متمایز داشته است.
از یک منظر میتوان این سبک و لحن نواختن او را حاصل دو دسته عوامل دانست که دستهدوم این عوامل که در زیر می آید، خود نتیجه عوامل دسته اول میباشند ولی به دلیل اهمیت موضوعی، جداگانه آورده شده است:
* دسته اول شرایط اجتماعی، فرهنگی و محیطی است که در بستر آنها ذوق، قریحه و افکار و احساسات پرویز یاحقی در آنها شکل گرفته و جهتدهی شدهاند.
همانطوریکه ملاحظه می فرمائید عوامل این دسته، بیشتر غیرمشهود هستند و شامل مفاهیم شکل دهنده تفکر اصلی و جهتگیری او نسبت به موسیقی میشوند که این همه، خمیر مایه سبک خاص و گویش متمایز او در موسیقی را شکل میدهند. برای عمیقتر شدن در این مورد باید به مطالعه زندگی خصوصی، تجربیات و شرایط خاص حاکم بر زندگی یاحقی بپردازیم که در اینجا مجال آن نیست؛ و اما دسته دوم.
* دسته دوم چنانچه که اشاره شد، بخشی از آن نتیجه عوامل ذکر شده در بالاست، شامل شکلهای عینی شده نگرش یاحقی در رابطه با موسیقی است که از طریق نواختههای او جریان احساسات، حالات و شوریدگیهایش روی صفحات موسیقی حک شده و به یادگار مانده است.
بدیهی است که این حالات و احساسات متفاوت میبایست در قالبهای متمایزی نیز ارائه شود. یکی از این عوامل و قالبهای موثر در متمایز شدن نوازندگی یاحقی کوکهای او بوده است که به ما امکان تحلیل علمی موارد قابل سنجش یک قطعه موسیقی سولو را میدهد.
خلاقیت و روح پرتلاطم و سرکش یاحقی این امکان را به او داده است تا بتواند چارچوبهای موجود را بشکند و فراتر از مرزهای تعریف شده، آزادانه درنغمهها شناور شود، از گوشهای به گوشه دیگر، از دستگاهی به دستگاه دیگر برود - یا به قول افرادی که با او محشور بوده و زندگی و ساز او را از نزدیک درک کردهاند، از حالتی به حالت دیگر میرود تا در ورای ساختارهای قدیم که پاسخگوی شوریدگی او نیستند راهی برای بیان و فریاد خویش بیابد.
(از تکرار کلمات «حالت» و «احساس» پوزش میطلبم، ولی تاکید یاحقی را از زبان نزدیکانش و بزرگان فعلی موسیقی یادآور میشوم.)
هر دستگاه موسیقی ایرانی در گام خاصی که شامل پردههای مشخصی است نواخته میشود. هر دستگاه در خود حالت خاصی نهفته دارد که برای بیان نوعی خاص از حالات درونی و مفاهیم بکار میروند. هر گوشه نیز در دستگاه خاص خود دارای حال و هوای منحصر به خود است که به فراخور شیوه نواختن نوازنده آن ، لحن و حالت خاص دیگری به خود میگیرد و متمایز می شود. کوکها، پیش از یاحقی به شیوهای تنظیم و تعریف شده بودند که قابلیت مانور نوازنده در آنها محدود به چهارچوبهای خاص و از پیش تعیینشده بود. (مثلا از اصفهان بواسطه فلان گوشه وارد فلان دستگاه شویم ولاغیر!!) یاحقی این ساختارها را که برای بیان ادراکات و افکار او الکن مینمود درهم شکست و طرحی نو در ارائه کوکها درانداخت که قابلیتها و لحنهای ویژهای بهدستگاههای موسیقی بخشید، چنانکه در گوش سپاری بداهه نوازیهای یاحقی حتی بسیاری از اهالی موسیقی پس از چندین دقیقه هم قادر به تشخیص دستگاه و گوشه در حال اجرا توسط این استاد چیره دست نمیشوند.
شاهد این مدعا بداهههای یاحقی در افشاری، همایون، سه گاه، مخالف سه گاه و غیرهاند که در هر کدام چندین و چند نواخته از وی را میتوان مثال آورد.
یاحقی در شیوه ادای جملات موسیقی و اجرای ملودیها نیز در آنچه ما به عنوان گوشه میشناسیم تحول اساسی ایجاد کرد که اگر اقبال دست دهد در آینده بدان خواهیم پرداخت. بگذارید کمی دقیقتر شویم.
1 - همایون
در دستگاه همایون کوکهای مختلفی برای ویولن وجود دارد که برای مثال در راست کوک ویولن را «ر ـ لا ـ سیکردن ـ سل» کوک میکنند و پردهها شامل «سی کردن و دو دیز» میشوند. یاحقی با اندک تغییری ویولن را «ر ـ لا ـ سی کرن ـ فاسری» کوک کرد، ولیهمین تغییر جزیی چنان تحول بزرگی ایجاد نمود که در زیر به شرح آن میپردازیم.
وی برای شروع بداهه نوازی عموما از سیم چهارم شروع به نواختن در این دستگاه میکرد. همانطور که میدانید یاحقی از سیمهای بم و آکوردی ویولن برای نواختن ملودیها به طرز استادانهای بهره میگرفت که نظیر آن پیش از او نادر است. با کوک کردن سیم چهارم روی «فاسری» که اساسا در پردههای همایون در این گام جای ندارد در هنگام نواختن حالت خاصی در صداها ایجاد میشود. البته آگاهید که بدلیل پرده نداشتن دسته ساز ویولن، انگشت گذاری، آن هم در این کوک بسیار دشوار است. ضمنا ایجاد حالت دستگاه همایون و به اصطلاح خارج نزدن، نیازمند گوش بسیار قوی و پنجههای قدرتمند است. همچنین آرشه کشی روی سیم چهارم که پایین تر از سل دیاپازون در این کوک به دلیل مراقبت از ایجاد نشدن آکسانهای ناخواسته، دشوار است.
در سولو نوازی قابلیتی که «فاسری» به این دستگاه بخشیده جدا از اینکه در گریز زدن به سایر دستگاهها سهولت و راحتی بیشتری ایجاد نموده است، حالت جدید و بدیعی در دستگاه همایون ایجاد مینماید که در کوکهای قدیم به چشم نمیخورد.
در واقع هم همایون هست و هم نیست، براستی همایون جدیدی است که یاحقی خود آفریدگار آن است.
* به برگ سبز 215 (قوامی) و گلهای تازه 79 (گلپا) گوش کنید .
2 - سه گاه
مثال دیگر، کوک او در سه گاه است. در سه گاه پرده «فاسری» از روی سیم سوم که با سیم چهارم در کوک «می - لا – ر - فاسری» آکورد گرفته میشد به یک سیم جلوتر انتقال یافته،یعنی یاحقی ویولن را «می - لا - دو سری - لا» کوک کرد. این کوک به نوازنده امکان بهرهگیری بیشتری از سیم چهارم میدهد. همچنین توان نوازنده در بهرهگیری از سیم آکوردی « دو سری » بهخاطر گستره صدایی سیم سوم در ملودی نوازی روی آن افزایش مییابد. ضمنا هنگام ورود به «مخالف» صدای بگوش رسیده از نالهها و حالات این گوشه روی سیم اول در مقیاس با تاثیر گذاری آن روی سیم دوم در کوک قدیم بسیار بیشتر و چشمگیرتر است.
در ادامه پس از ورود به مخالف و پایان آن، نوازنده میتواند در این کوک روی سیم اول به گوشههای نواخته شده روی سیم دوم که «لا» کوک شده است گریزی زده و برنامه طولانیتری اجرا نماید که تکراری هم نباشد چرا که نواختن همان گوشهها روی پاییندسته حالاتی متفاوت را ایجاد مینماید. در این حالت که نوازنده به نوعی به اجبار وارد پایین دسته و پردههای آن میشود چون روی سیم اول در حال مانور دادن است انگشتان و آرشه در حالت راحتتری نسبت به پایین دسته سیمهای دوم یا سوم قرار دارد ، برای نوازنده سهولت بیشتری در مقیاس با آنها ایجاد میشود. نکته بعدی در این کوک، هم کوکبودن سیمهای دوم و چهارم است که برای زیر و بم کردن و حالت بخشی به ملودیها، حتی مبتدیترین نوازنده هم بدون هیچ تمرین و مهارتی میتواند از سیم زیر به سیم بم رفته و بالعکس.
پرویز یاحقی کوکهای متنوع و متعددی ایجاد کرد که در صورت امکان در مقالههای بعدی در مورد آنها نیز خواهیم نوشت.
دوم : برنامه گلها
گلهای رنگارنگ 490
دستگاه : شور
آهنگساز : پرویز یاحقی
شعر تصنیف و آواز : بیژن ترقی
خواننده : حمیرا
شعرها متن : ملک الشعرا بهار – لاهوتی – سایه
گوینده : آذر پروهش
گوینده :
صبا ز طره جانان من چه می خواهی ز روزگار پریشان من چه می خواهی
دلم ببردی و گویی که جان بیار ای دوست در حیرتم که تو از جان من چه می خواهی
ترانه :
* اجرای بدون کلام این ترانه در قسمت تکنوازان بشنوید .
از محبت بس که دیدم رنج و محنت فرق محنت را ندانم از محبت
خدایا تو دانی که در زندگانی چه کرده به من مهربانی من
خدایا تو دانی که این مهربانی شده دشمن جاودانی من
کسی که دلم را کشیده خدایا در آتش غم نگفته که با او به غیر محبت چه کرده دلم
بلا دیدم از دل خطا دیدم از دل
نخواهم دلی را دل غافلی را که شد باعث ناتوانی من
به عشقی اسیرم به دردی دچارم
که از محنت آن قراری ندارم سیه شد از آن زندگانی من
به جرم محبت ، غم و درد و محنت دل پر ز حسرت زمانه چرا کرده قسمت من
ز من بی ریاتر ز تو بی وفاتر ندیده زمانه که عشق تو را کرده قسمت من
اگر دل دادم وفا کردم خدا می داند خطا کردم
اگر بی تو گریه ها کردم خدا می داند خطا کردم
گوینده :
نشد یک لحظه از یادت جدا دل زهی دل آفرین دل مرحبا دل
ز دستش یکدم آسایش ندارم نمی دانم چه باید کرد با دل
آواز :
چندیست که از بی خبرانت خبری نیست چندیست که بر منتظرانت نظری نیست
ای راحت جان از بر ما رفتی و ما را جز گریه ز دوری تو کار دگری نیست
چندیست که شب تا به سحر در سر کویت جز سایه سرگشته من رهگذری نیست
گوینده :
امشب به قصه دل من گوش می کنی فردا مرا چو قصه فراموش می کنی
در ساغر تو چیست که با جرعه نخست هشیار و مست را همه مدهوش می کنی
سوم : تکنوازان
این بار نیز 3 برنامه از همنوازیهای پرویز یاحقی - که با نامهای زیبایی در دسترس برخی دوستان است – و از سری تکنوازان هستند ، تقدیم می شود . آخرین برنامه در گذشته در همین وبلاگ آپلود شده ولی این بار با کیفیت بهتری تقدیم می شود :
1 – تکنوازان 236 - هم نوازان
* اجرای با کلام این اثر را در بخش برنامه گلها شنیدید .
دستگاه : شور
ویلن : پرویز یاحقی
تار : جلیل شهناز
سنتور : فضل الله توکل
تنبک : جهانگیر ملک
2 – تکنوازان 242 – آرامش
مایه : دشتی
ویلن : پرویز یاحقی
تار : جلیل شهناز
سنتور : منصور صارمی
تنبک : جهانگیر ملک
3 – تکنوازان 303 – بی پروا
دستگاه : سه گاه (مخالف)
ویلن : پرویز یاحقی
تار : جلیل شهناز
تنبک : جهانگیر ملک